Piękne babie lato! Wraz z moim kochanym psiakiem, sunią Szerylką, spędziłem tych kilka wczesnojesiennych dni poza "wielkim miastem", ;) w którym żyjemy na co dzień. Pojechaliśmy na Kociewie, Tu niewielki region "wciśnięty" pomiędzy Kaszuby i Wisłę. Niewielki, ale bardzo bogaty - przyrodniczo i kulturowo. Ma też wiele ciekawych legend i bajęd. I tak, eksploruję go także bajarsko. :)
Osiek - to niemal "serce" Kociewia. Znam tą wioskę od wielu, wielu lat - i mam do niej ogromny sentyment. Przyciągnął mnie tu odbywający się w niej niegdyś wielki międzynarodowy festiwal muzyki gospel - niewątpliwie największy w Polsce - na który zjeżdżały setki pasjonatów z całego kraju, podczas koncertu finałowego na scenie bywało nawet do... 400 wokalistów jednocześnie! Już wówczas byłem zainteresowany nie tylko muzyką, ale także kulturą regionu, poszukiwałem miejscowych legend i bajęd. W tych poszukiwaniach trafiłem do miejscowej biblioteki, gdzie mi ich nieco skserowano.
Niestety, te kopie... przepadły mi gdzieś z czasem w moich szpargałach. Gdy nadarzyła się okazja, by tu po latach przyjechać, postanowiłem odwiedzić bibliotekę, w nadziei odzyskania tego ciekawego materiału. niestety, tamtych wówczas mi skserowanych szpargałów, jakichś fragmentów starych książek i gazet, nie odnaleziono - być może były własnością bibliotekarki? Jednak "nachodzenie" biblioteki przez w sumie trzy kolejne dni było bardzo owocne - udostępniono mi bowiem wiele innych opowieści, w większości mi wcześniej nieznanych, z nowszych i starszych książek będących w jej zasobach. Eksplorację bajarską uznaję więc mimo wszystko za udaną. A tych przepadłych materiałów jeszcze będę szukał, a bardzo sympatyczna pani z biblioteki obiecała także dalszą pomoc.
Znaczna część tutejszych podań wiąże się z miejscem, gdzie niegdyś stał zamek - no, raczej zameczek - krzyżacki nad pięknym jeziorem Kałębie, zwanym potocznie "Kociewskim Morzem". Była to niewielka twierdza, której rolą była kontrola nad najbliższą okolicą, a także rola "austerii" dla rycerzy zakonnych przemieszczających się po ziemiach Zakonu, którzy - nie licząc czasu wypraw wojennych - nie mogli spędzać nocy poza konwentem czy warowniami do Zakonu należącymi. Odstępstwo od tej reguły było bardzo surowo karane. Tym dziwniejsza jest więc zapamiętana przeze mnie legenda o rycerzu z tutejszego zameczku, który... miał kobietę po drugiej stronie jeziora, do której wyprawiał się na regularne schadzki. Być może było tak w momencie jakiegoś "rozprężenia" w Zakonie? Rzecz w tym, że miałem tą opowieść właśnie w owych zaginionych szpargałkach i nie pamiętam jej poza "ogólnym zarysem". Zdaje się, że ów rycerz zginął w wodach jeziora, a w legendzie jego nazwę - Kałębie - powiązano z jego "kłębiącym się w wodach jeziora" jego cieniem, duchem.
Jestem bardzo pewien tego "ogólnego zarysu", ale bardzo sympatyczna pani bibliotekarka "zrobiła na mnie wielkie oczy" i powiedziała: "To chyba raczej nie u nas, ja takiej legendy nie znam!" Tym niemniej ja jestem bardzo jej pewien! Ano zobaczymy, zobaczymy... ;) Wiecie, bywają legendy zupełnie (niemal) zapomniane, zapisane tylko w starych publikacjach, "białych krukach" mających niekiedy i po 100 lat - ja takie legendy znam z Gniezna. Być może i ta także się do takich zalicza.
W każdym razie... nie jest to - jak się przekonałem - jedyna legenda związana z tutejszym zameczkiem i miejscem, na którym on stał. Jest także - dość klasyczna - legenda o pięknej księżniczce o zimnym, nielitościwym sercu, które doprowadziło ją i cały jej zamek do zguby. Można by przypuszczać, że tak lud miejscowy, nieświadom historii, tłumaczył sobie ruiny nad jeziorem. Jednak legenda jest dość typowa - zwłaszcza dla Pomorza - i mówi o zapadłym zamku i zaklętej księżniczce. Tymczasem ruiny - dziś niewielkie - kiedyś były o wiele znaczniejsze. Niestety, w XIX wieku - co często bywało (nawet na samym Ostrowie Lednickim!) - nie przywiązywano znaczenia do zabytku i czerpano z nich obficie budulec, m.in. wznosząc z kamieni po zamku pozostałych osiecki kościół pw. św. Rocha. Natrafiłem też na ślad jeszcze innej legendy - tym razem o zamku zatopionym w wodach jeziora Kałębie
W czasach jeszcze wcześniejszych, wczesnopiastowskich, miał się zaś w tym miejscu znajdować klasztor, którego mnisi mieli cechować się wielką pobożnością i przyczynić się w znacznym stopniu do chrystianizacji Pomorza Gdańskiego. Jednak klasztor, dzięki licznym nadaniom, stawał się coraz bogatszy. a mnisi wzrastali już nie duchowo, lecz w pychę, a zamiast modlić się, woleli ucztować. Oczywiście to nie mogło skończyć się dobrze, bo jak powiada mądry Król Salomon "pycha kroczy przed upadkiem a wyniosłość ducha przed ruiną" (Księga Przysłów 16, 18). Tak miało się stać ponoć i w Osieku. Bóg pokarał mnichów, których wraz z całym klasztorem i kościołem pochłonęła ziemia - tak, że ponad nią pozostały tylko resztki murów. Wierzono niegdyś, że nocami można było w tym miejscu usłyszeć krzyki i jęki pogrzebanych wraz z monasterem rozpustnych mnichów oraz smętne dźwięki dzwonów. I tak oto pozostałości zamku, i wzniesionego później na jego fundamentach renesansowego dworu, stały się - w wyobraźni ludu - i prastarym klasztorem.
Duchowym "sercem wsi" jest piękny, neogotycki kościół z drugiej połowy XIX wieku, wzniesiony w stylu typowym dla Pomorza. Nosi on wezwanie św. Rocha, żyjącego gdzieś pomiędzy XIII a XV wiekiem (spora rozpiętość czasowa, czyż nie?) francuskiego tercjarza (świeckiego zakonnika) franciszkańskiego, który wsławił się miłosierdziem i opieką nad chorymi, podczas epidemii dżumy we Włoszech, gdzie także miał rzekomo dokonać wiele cudownych uzdrowień. Sam także ucierpiał od "morowego powietrza" - ukrył się w lesie, by nie zarażać inny6ch, póki i on cudownie nie ozdrowiał. W tym czasie jedzenie przynosił mu pies, który także wylizywał jego rany. W ikonografii przedstawiany jest jako młody pielgrzym w łachmanach, w towarzystwie psa trzymającego w pysku chleb. Stał się patronem chorych, mającym strzec przed "morowym powietrzem", zarazą. Jego kult zaczął się szerzyć w Polsce w XV wieku. Gdy w 1864 roku została erygowana parafia w Osieku, wierni prosili, by jej patronem był św. Roch, co może wskazywać zarówno na ciężkie doświadczenie zarazami, jak i na wcześniejszy jego kult wśród miejscowej ludności. A, choć nie podzielam katolickich wierzeń i praktyk religijnych, to Roch miał psa i ja mam psa (a pies ma mnie!), więc mam do Rocha pewną sympatię. ;)
Oczywiście w ten sposób Roch stał się niezwykle ważnym elementem kulturowym Osieka i okolic. Musiało to, rzecz jasna, znaleźć swoje odbicie także w podaniach regionalnych. Jedno z nich, opowiadające o psu św. Rocha, odnosi się wprawdzie nie do samego Osieka, lecz do pobliskiej wioski, prawdopodobnie Jaszczerka, gdzie wybuchła zaraza, która zabrała niemal wszystkich mieszkańców malutkiego przysiółka. Przy życiu pozostał tylko jeden z gospodarzy i jego syn, którzy jednak ciężko doświadczyli choroby. Nikt nie wie skąd w ich zagrodzie pojawił się wychudzony pies - przybłęda, który strzegł ich dobytku a chorym wylizywał wrzodziejące rany - dokładnie tak, jak w legendzie o św. Rochu - a gdy choroba ustąpiła, zwierzę jak nagle się pojawiło, tak samo i zniknęło. Miejscowi wierzyli, że był to pies samego św. Rocha.
Było w zwyczaju kociewskiej ludności, ocalałej w zarazach, pielgrzymować do Osieka w podzięce dla św. Rocha. Jego kult jest we wsi żywy po dziś dzień, a kościół uczyniono jego lokalnym sanktuarium. Ja osobiście coś mu zawdzięczam - to, że dotarłem w ogóle kiedyś do Osieka. Bowiem właśnie w uroczystość ku jego czci, przypadającą na 16 sierpnia, zaczęto organizować we wsi festiwale muzyki gospel. :)
Legendę o psie św. Rocha znałem już lata, lata temu. Teraz jednak dowiedziałem się, że istnieje także i lokalna legenda o św. Wojciechu, co - przyznam - jako Gnieźnianina, mnie mile połechtało. Jest coś naprawdę uroczego i sympatycznego w tym, jak w wielu regionach próbują się "spiąć" z "patronem Polski", z "korzeniami Polski" (bo choć Wojciech był Czechem i był w Polsce bardzo krótko, to przecież jest u naszych korzeni, fundamentów!). Tutaj przynajmniej teoretycznie mógł być on "przejazdem", jeśli wędrował drogą lądową, wzdłuż prastarego "bursztynowego szlaku". Jeśli! Raczej jednak płynął Wisła, jeśli lody już puściły,. Ale mniejsza o to. Spodobała mi się tutejsza opowieść o jego pobycie w okolicach Osieka, nauczaniu i... nowych butach, "butach do końca życia". Czy mógł - jak ja - patrzeć na piękne jezioro Kałębie? Teoretycznie mógł.
Pisząc - chociaż tak bardzo ogólnie tylko (póki co?) - o kociewskich legendach z Osieka i okolic, nie mogę nie wspomnieć o jeszcze jednej, bardzo dla wsi ważnej. Nieopodal wsi, nad drugą odnogą Kałębia leży (nieoficjalny) przysiółek o ciekawej nazwie: Dobry Brat. Jest to popularne letnisko, z własną plażą i ośrodkiem wypoczynkowo - rehabilitacyjnym, noszącym tą samą nazwę. Podanie mówi o dwóch braciach, gospodarzących na obszernej odziedziczonej ojcowiźnie - jednemu dobrze się wiodło, drugiemu zaś zupełnie nie szło, jakby się złe siły na niego zawzięły. Wywędrował więc w końcu z Osieka, szukać lepszej doli, ale nie szło mu i "w świecie". Zawidził on mocno bratu swemu powodzenia i dobrobytu. Jak to być mogło, nie wiem, lecz w tajemnicy sprzedał handlarzowi całą ojcowiznę - i swoją część, i część brata, a gdy ten się o tym dowiedział, doszło do zwady, w której winowajca dopuścił się jeszcze gorszej zbrodni, zabijając w szale swego brata. Umknął czym prędzej z chaty i pobiegł przed siebie. Ocknął się na miejscu, zwanym po dziś dzień Żalkową / Gorzałkową Górką, gdzie zapłakał z żalu nad tym, co uczynił, łzami tak gorzkimi, że aż uschło od nich rosnące tam drzewo.
Sporo tych legend, czyż nie? A naleźć można ich nawet jeszcze więcej. Takiej ich ilości może pozazdrościć tej kociewskiej gminie niejedno miasto! To wspaniałe świadectwo bogactwa kulturowego Kociewia. I bardzo mnie było przyjemnie móc się zagłębić w to bogactwo tam na miejscu, z łacińska "in situ". :) Myślę, że gdyby ktoś się o to pokusił, to starczyłoby ich na osobną książkę, poświęconą tylko legendom i bajędom tej jednej tylko gminy!
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz