O Lednej Górze i skarbie w niej ukrytym

Lednica to piękne miejsce. Przeplata się tu naturalne piękno krajobrazu i piękno historii. Dla mnie to nie tylko jedno z najpiękniejszych naszych jezior, ale też - i jezioro, i wyspa na nim, i cała okolica - są jakby sanktuarium, świątynią przyrody i naszych dziejów. Nasz mistrz literatury, Kraszewski, w swojej "Starej Baśni" określił je "świętą Lednicą" - i takie jest ono też dla mnie. Bardzo lubię bywać nad Lednicą i zawsze w tych odwiedzinach jest jakiś, mniejszy czy większy, element mistycyzmu. Jest dla mnie święta i już - tak ją odbieram, tak przeżywam i tak lubię ją tytułować. Dlatego z wielką radością tam też występuję - wcześniej kilkakrotnie podczas "Nocy Kupały na Lednicy", teraz zaś dostałem zaproszenie na drugą stronę jeziora, do samej Lednogóry.. 

W miejscu takim, jak to, w sposób zupełnie naturalny, rodzą się także piękne legendy, bo jest Lednica takim miejscem magicznym, bardzo inspirującym. Najbardziej znaną lednicką legendą jest ta o złotym tronie Bolesława Chrobrego - poddano ją głębokiej analizie badawczej nawet w "Studiach Lednickich". Był to tron nie byle jaki - dar od cesarza Ottona III (na którym niegdyś zasiadał sam cesarz Franków, Karol Wielki). Chrobry przywiózł go na Lednicę aż z dalekiego Akwizgranu. Potem, jak podano w stareńkiej tej bajędzie, zatopiono go w wodach jeziora, by ustrzec skarb ten przed grabieżą przez najeźdźców Ale nie jest to ani jedyna legenda związana z Lednicą, ani też nie jedyny skarb ukryty w tej ziemi! I niejedna jej tajemnica - a tajemnice te zgłębiam i przekazuję od lat. 

Chcę wam dziś o nich nieco opowiedzieć. Ostatnia wizyta w Lednogórze bowiem, i spotkanie z cudownymi dzieciakami, zainspirowała mnie do "chwycenia za pióro". Opowieść moja może nie jest doskonała literacko - jest napisana "ad hoc" i zapewne należałoby ją dopracować, ale... Poczytajcie!
(słowniczek trudniejszych wyrazów na końcu)

----------

Było to dawno, dawno temu - w czasach, gdy ledwie położono pierwsze zręby pod budowę naszego państwa. Wiemy dobrze z kart starych kronik, jak to się zaczęło jak Lech natrafił na gniazdo Orła Białego i założył gród, nazywając go Gniezdnem, dzisiejsze Gniezno. Jego państewko było zapewne niewielkie - całe może by się dało zmieścić na obszarze obecnego Powiatu Gnieźnieńskiego, był to ledwie zalążek, jakby "płód" późniejszej Wielkiej Polski. Gdy już osiadł i umocnił się na wyniosłym pagórze, leżącym pomiędzy jeziorami Jeleń i Bielidło, które później nazwano jego imieniem, zaczął rozsyłać też swych ludzi po całej okolicy. Słał i wojów, mających strzec rubieży księstwa, i kmieci, by zajmowali ziemie, budowali dla siebie sioła, karczowali puszczę pod pola.

Razu pewnego niewielki oddział lechickich wojów stanął nad pięknym i rozległym jeziorem, o dzień drogi od Gniezdna ku zachodowi leżącym. Rozbili swój obóz na szczycie wyniosłego wzgórza nieopodal jeziora, skąd rozciągał się szeroki widok na całą okolicę - nie tylko dając bezpieczeństwo, ale i ciesząc oczy. Spodobały im się bardzo te strony. Szedł wieczór, nazbierali więc czym prędzej drew i zaczęli rozpalać ogień, by się ogrzać. Wkrótce wysoko wznosiły się płomienie, wyżej jeszcze, niczym świetliki, unosiły się z nich malutkie iskierki niesione wiatrem. A jednak od jeziora szedł ziąb... Bo choć wzgórze było miejscem bezpiecznym, pozwalającym widzieć daleko okolicę, to jednak przy tym niemal łysym, puszcza nie osłaniała tu od wiatru i chłodu.

- Piękna to ziemia, i oziero wspaniałe, no ledno tutaj, ziąb straszny! - narzekał woj Lestek, ledwie nie szczękając zębami z zimna. Dorzucił przy tym spore polano do ognia.
- Ano ledno, i woda też lednica taka, że aż mi palce kostniały, gdy jej w wemborek brałem - dorzucił Bogusław.
Napełniał właśnie wodą kociołek i brał się za warzenie smakowitej strawy. Inny z wojów w tym czasie oprawił dwa ustrzelone po drodze trusie. O, smakowitej uczty się spodziewali, bo króliczkom sadła nie brakowało - spasione były tej jesieni należycie, na przetrwanie srogiej zimy gotowe. Gdy woda w kociołku zawrzała i zaczęła wesoło bulgotać, wrzucił kawały mięsa i kości. Bogusław zaś obficie sypnął kaszy z woreczka i ziół przeróżnych dodał dla smaku. 

W Lednogórze, nad "świętą Lednicą"

Nie ma dla mnie zbyt małych miejscowości, zbyt skromnych miejsc, by wystąpić! Przeciwnie! Zawsze miałem pragnienie docierać tam, gdzie oferta kulturalna na miejscu jest skromna - właśnie do małych miejscowości. Z ogromną radością więc przyjąłem zaproszenie do świetlicy wiejskiej w Lednogórze. 

Właściwie do ostatniej chwili nie wiedziałem, po które opowieści sięgnąć, więc miałem ich na podorędziu kilka, Ostatecznie zdecydowałem się na gnieźnieńskie - o rusałce z Koszyka i o zaklętej księżniczce z zamku gnieźnieńskiego. Ta druga bajęda - napisana przez naszą koleżankę, Izę - miała w Lednogórze w zasadzie premierę - przynajmniej w tej oprawie graficznej i w naszym repertuarze. Pierwotnie powstała w czasach, gdy zaczynaliśmy swą przygodę z teatrzykiem kamishibai w Centrum Aktywności Społecznej "Largo". No i... czy jest ktoś jeszcze tak szalony, żeby robić premierę sztuki na wsi? ;)

Gdy widz... wchodzi "za kulisy"

Gdy pracuję z teatrzykiem kamishibai, zazwyczaj mam publiczność przed sobą, wpatrzoną uważnie w obrazki i słuchającą opowieści. Tego dokładnie się należy spodziewać! Jednak niekiedy zdarza się coś zupełnie innego. Zdarza się, że jakieś dziecko, zamiast siedzieć spokojnie na pupie i wpatrywać się w obrazki, niespodziewanie zachodzi mnie od tyłu i przygląda się mojej pracy z teatrzykiem - co tam jest z drugiej strony scenek wymalowanych na kartkach papieru, jak przekładam kartki odsłaniając kolejne sceny, jak to wszystko działa. 

Tak, to trochę rozprasza. Może nawet bardziej, niż "trochę"! Trudniej mi się wówczas skoncentrować, muszę nawet trochę walczyć o skupienie się mimo wszystko. Ale nie wolno mi się niecierpliwić i nigdy, nigdy sobie na to nie pozwalam! Staram się nie zauważać takiego ciekawskiego delikwenta i znosić to bardzo, bardzo cierpliwie. W sumie... lubię to "przeszkadzanie", bo cieszy mnie, gdy młodych interesuje nie tylko opowieść, ale to, jak ja z tą opowieścią i teatrzykiem pracuję, gdy są ciekawi jak to się robi. 

Ja nie tylko lubię opowiadać bajędy, ale też bardzo lubię pokazywać, jak się to robi, lubię opowiadać o teatrzyku i swoim "zapleczu". Także o tej zupełnie niewidocznej części "góry lodowej", o całej pracy, jaką się wykonujemy z dala od naszych widzów, w naszych domach, pracowniach - by opowieść powstała i mogła być zaprezentowana w teatrzyku. Mam także za sobą doświadczenia prowadzenia zajęć warsztatowych z dziećmi. W ich trakcie dokładnie wszystko tłumaczymy, pokazujemy i uczymy, jak się taką opowieść przygotowuje i przedstawia. Myślę, że przygotowanie merytoryczne także mam całkiem niezłe. ;) I bardzo chętnie to także robię. 

Gdy taki mały widz zachodzi mnie znienacka z boku czy od tyłu jestem bardzo cierpliwy, bo... robi sobie on takie trochę warsztaty ze mną; bo może właśnie się czegoś dowiaduje; bo może się z tego zrodzić chęć i pasja, by kiedyś samemu spróbować... Tak, bardzo lubię, gdy teatrzyk wywołuje ciekawość. I bardzo lubię też, gdy dzieci - w stosownej chwili - zaczynają pytać. Pamiętam pewną dziewczynkę. Pojechaliśmy z teatrzykiem - nie jako Grupa Bajarzy "WędrujeMY", ale jako ekipa z Centrum Aktywności Społecznej "Largo" - na Lednicę. Dziewczynka i słuchała opowieści, i była ciekawa zaplecza i miała bardzo, bardzo dużo pytań. Radość!

Kamishibai jest naprawdę bardzo ciekawe. Także i "od zaplecza"! :)

Ja i mój Lech

Często podkreślam, że jestem Gnieźnianinem. I to takim "z krwi i kości". Jestem miłośnikiem naszych gnieźnieńskich legend. I chyba mogę się - choć może dość nieskromnie - określić ich znawcą, skoro znam nie jedną, nie dwie, nie pięć nawet, ale około... dwudziestu, jak ostatnio policzyłem. Całkiem sporo, czyż nie? :) Jednak oczywiście ta najważniejsza - także dla mnie osobiście - to ta najbardziej znana...

To Lech, znajdujący gniado Orła Białego w konarach dębu rosnącego na wyniosłym wzgórzu, które z czasem miało zyskać jego miano. To najważniejsza legenda nie tylko Gniezna, ale i całej Polski - Lech zakładający swój gród, biorący w posiadanie okoliczne ziemie, w sposób symboliczny zakłada w niej bowiem także całą naszą ojczyznę - założenie Gniezna to także tak naprawdę założenie Polski, czy może praPolski, jak to ostatnio fajnie określili nasi gnieźnieńscy muzealnicy. Przynajmniej w legendzie dzieje miasta i kraju zlewają się całkowicie w jedno.

To opowieść ze starych polskich kronik - piękna i wzniosła. Jednak czegoś tam mi bardzo brakowało - chociaż długo zupełnie nie byłem świadomy czego. Ot, Lech przybywa, widzi wspaniałego orła, widzi piękny kraj wokół i postanawia tu zostać, pobudować gród. I co? To wszystko? Owszem, to bardzo wiele, ale brakowało mi w tym jakiejś mistyki, ducha, jakiejś głębi. Uświadomiłem to sobie, gdy zacząłem się zagłębiać w "świat ducha" naszych przodków, w ich wierzenia. 

Otóż to! Brakuje w tym przekazie z dawnych kronik jakichkolwiek nawiązań do "świata ducha", do religii! A przecież nie byliśmy duchową i kulturową "pustynią", nie byliśmy pozbawieni wiary! A to wygląda tak, jakby w tak ważnym akcie, jak założenie grodu i księstwa, religia nie odgrywała żadnego znaczenia. Dlaczego tak jest w tej legendzie? Aby to zrozumieć, trzeba sobie przypomnieć kto spisywał nasze wczesne kroniki. A byli to... duchowni katoliccy, mnisi! Na zlecenie władców spisywali oni nasze "dzieje bajeczne" - nie jako piękne bajędy, lecz "legitymację" władców, ich praw do tronu. Do tego legitymizowania dawna religia wcale nie była potrzebna - a już tym bardziej "nie leżała" pobożnym, katolickim mnichom! 

Wracam nad Lednicę!

Niebawem po raz kolejny trafię nad "świętą Lednicę" - jak ją przedstawił w swej powieści mistrz Kraszewski. W czerwcu, u progu lata, zagościłem w "Małym Skansenie" w Dziekanowicach, Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy. Teraz zaś, gdy wokół panuje jesień, pojawię się z naszymi bajędami po drugiej stronie jeziora, we wsi Lednogóra. Z miejscem tym wiąże się kilka ciekawych legend. Najsłynniejszą i najciekawszą legendą lednicką jest ta o złotym tronie, który Bolesław Chrobry miał jakoby otrzymać w darze od cesarza Ottona III. Jest też legenda związana z pochodzeniem nazwy wsi - o Lednej Górze i skrytym ponoć w niej skarbie księcia Lecha. 

Wierzyć w te bajędy, czy też nie, ale... mieszkańcy Lednogóry z całą pewnością mogą być dumni z miejsca, z którego pochodzą! Ma ono bowiem nie byle jaką przeszłość i wspaniałe tradycje, sięgające ponad 1000 lat! Dla mnie też zawsze ogromną przyjemnością jest wracać nad tą naszą "świętą Lednicę".

O raku z Morzycka i o znaczeniu legend

Czy człowiekowi 50-letniemu wypada czytać "dziecinne" książki? Może się komuś wydawać, że taki stary pryk to powinien czytać tylko poważną, "dorosłą" literaturę. Ja jednak lubię "podziecinnieć". Wśród moich ulubionych książek w czasach gdy miałem "-naście" lat była kultowa seria przygód Pana Samochodzika, autorstwa Zbigniewa Nienackiego (potem, niestety, ciągnięta dla kasy przez innych autorów, czego nie uznaję!). Dzięki niemu poznawałem po kawałku Polskę (i trochę Europę, bo bohater wyjeżdżał do Francji i Czechosłowacji)  i historię - chociaż zmieszane były tu prawda z fikcją, wiele miejsc i zdarzeń było fikcyjnych. Ale dlaczego tu o tym wspominam? Bowiem autor wplatał w swoje powieści także elementy zaczerpnięte z miejscowych legend, bądź też scenariusz budował na wzór legendy. Z wielu powodów lubię wracać do tych książek - nawet jeśli są "dziecinne" i "naiwne"...

Tym razem wróciłem sobie do książki "Pan Samochodzik i Księga Strachów". Autor zabiera w niej czytelnika do fikcyjnej miejscowości Jasień na obszarze Pojezierza Myśliborskiego, nad Odrą. Poszukiwania pamiętnika hitlerowskiego zbrodniarza dostarczały nam, czytelnikom - nienackofanom, wiele emocji, ale... książki Nienackiego zawsze służyły czemuś więcej, i tu tematem była tak naprawdę problematyka hitlerowskiej przeszłości Niemców, z których wielu próbowało się po wojnie "wybielić", a także odzyskania ziem nad Odrą przez Polskę, ich powrotu do macierzy. Nienackiemu często zarzuca się komunistyczną przeszłość - że był w PZPR i ORMO, oraz że był "kontaktem operacyjnym" SB. Cóż, to wszystko prawda. Ale był też i polskim patriotą, i rozbudzał w nas - swoich czytelnikach - miłość do Ojczyzny.

Jak wspomniałem, korzystał z lokalnych legend, nawiązywał do nich mniej lub bardziej w każdej swojej książce, lub budował całość opowieści na wymyślonej przez siebie legendzie, chociaż opartej na klasycznych wzorcach. Akurat w tej książce piękna regionalna legenda z Pojezierza Myśliborskiego została zacytowana wprost i nawet dość obszernie. Związana jest ona z Moryniem  miasteczkiem uchodzącym za "perłę" Pojezierza Myśliborskiego.

"W najbliższym sąsiedztwie miasteczka rozlewa się głęboko największe w tej okolicy jezioro Morzycko. Ta głębia działała zawsze na wyobraźnię ludzką. Stąd  zapewne powstały liczne legendy o potworach zamieszkujących na dnie jeziora, a między innymi legenda o wielkim raku. Podobno w księżycową noc z wieży starej bazyliki w Moryniu można dostrzec wędrującego po dnie raka potwornej wielkości, długiego na kilkanaście metrów, ze szczypcami wielkimi jak ramiona buldożera. 

Moja kociewska... "droga przez mękę"

Naprawdę gorąco bym pragnął, by w tym moim "świecie baśni" były tylko "dobre wibracje", i samo "ach!" i "och!". Jednak niestety, "life is brutal i full of zasadzkas" ;) i jest tak także w kręgach tych mich bajarskich pasji, że niekiedy wdziera się w nie także... przeraźliwy zgrzyt. Takim przeraźliwym zgrzytem, burzącym piękno i harmonię tego mojego świata pasji był zakup książek z kociewskimi legendami. Wybierając się na Kociewie na krótkie babioletnie ;) wakacje, zaopatrzyłem się w odpowiednią dla mych bajarskich pasji literaturę - zakupioną w znakomitej pomorskiej księgarni internetowej Czec.pl (którą bardzo, bardzo polecam!). Były to w sumie trzy książki. Jedna to "Legendy kociewskie" Janusza Szalewskiego - tą na razie zostawiam "na boku". Pozostałe zaś to dwa z trzech tomów (trzeci w planach) "Legend z serca Kociewia" Reginy Kotłowskiej. I nimi się dziś zajmę...

Oba tomiki skromne - około 100 stron każdy, format standardowy dla książek, twarda oprawka. Każdy z nich z osobna kosztuje... aż 40 zł, co, biorąc pod uwagę ich szczupłość, jest ceną mocno przesadzoną. Bardzo wiele sobie jednak po tych książeczkach obiecywałem. Po pierwsze dlatego, że Kociewie - choć znam je dość słabo - ma bardzo bogatą kulturę regionalną. Po drugie dlatego, że autorka jest cenioną regionalistką kociewską. Po trzecie wreszcie, że wydało je cenione pomorskie wydawnictwo "Region", które ceniłem dotąd bardzo za poziom publikacji i za wkład w pielęgnację i upowszechnianie kultury regionów Pomorza. Tym razem jednak, niestety, bardzo srodze się zawiodłem - czuję potworny niesmak i rozgoryczenie - bowiem wydałem na obie książki sporo kasy, której... zdecydowanie nie są warte!

Pierwsza "lampka ostrzegawcza" zapaliło mi się gdy zauważyłem, że w pierwszym tomiku - na stronce z informacjami wydawniczymi - brakuje danych o autorstwie ilustracji wewnątrz tomiku, a tylko o projekcie okładki.. W drugim zaś mętny zapis: "projekt ilustracji wykonała....." Ilustracje zaś to w znacznej mierze dziwaczne kolaże - a ponieważ wiedziałem, że ostatnio wydawnictwo to zaczęło się uciekać do obrazków tworzonych przez AI (niestety!), zacząłem podejrzewać, że tak jest i tym razem. Podzieliłem się swymi zastrzeżeniami z wydawcą - na co otrzymałem "średnio sympatyczną", nieco niestety... drwiącą odpowiedź, że zapewniają, że ilustracje wykonała ich graficzka, ale jeśli dostrzegam w tym AI, to znaczy, że... efekt jest, jaki miał być i że odczytują to jako... komplement! No, jeśli skojarzenia z "twórczością" z AI są "komplementem" to... No, ten tego... :(