Wrota świątyni

Myślicie może, że największym herosem w dziejach był grecki Herakles, nazwany przez Rzymian - którzy przywłaszczyli sobie grecką mitologię - Herkulesem? To prawda, że znakomicie sobie poradził ze swymi dwunastoma nadzwyczaj trudnymi, wręcz niewykonalnymi nawet, pracami. Ale myślicie, że to on dokonał największych, najbardziej niezwykłych i spektakularnych czynów?

A czy wyłowił on swą wędką liczne wyspy z dna oceanu? Nie!
A podniósł na własnych ramionach sklepienie niebieskie z ziemi i podźwignął je tak wysoko, jak jest aż po nasze czasy; aż ponad szczyty najwyższych gór? Też nie!
A może spętał słońce linami, by nie przebiegało tak szybko po niebie i by ludzie mieli dłużej dzień i światło, by wykonać wszystkie swe prace a ziemia by dawała należyte plony? Cholera, także nie!
A czy pokonał boga wulkanów i trzęsień ziemi, władcę ognia i dał ludziom ogień, by mieli na czym piec i gotować pożywienie? No w życiu! Ok, to przynajmniej załatwił im Prometeusz, lecz podstępnie, bez walki. ;)

Niechże więc się schowa ten cały Herkules!

Maui! Tylko Maui!

"Cywilizacja europejska" opiera się w znacznej mierze na kulturze starożytnej Grecji i Rzymu. Z tego też powodu w szkołach poznajemy także grecko-rzymski "Panteon" i mitologię. Niestety, nie uczy się równie wiele o naszych rodzimych bogach i tradycjach. Nie poznajemy także zbytnio innych mitologii świata, a może dobrze by było, byśmy mieli chociaż cząstkowe poznanie, świadomość bogactwa różnych kultur, także tych bardzo egzotycznych. Ot, Polinezja. Na lekcjach geografii uczymy się w szkole o Pacyfiku i wyspach na nim leżących, trochę o ich historii, ale nic ponad to. A szkoda...

Wspominałem już, że Polinezja fascynuje mnie od dawna. Niestety, poznałem ją tylko z książek - jak "Tahiti najpiękniejsza" Aleksanda Godlewskiego, "Dzień dobry Tahiti" Wojciecha Dworczyka, "Polinezyjski pasat" Sverre Holmsena... Mogę z pamięci powiedzieć nieco o geografii, zwłaszcza Polinezji Francuskiej - np. że Tahiti dzieli się na Tahiti Nui - "Tahiti Wielką" - i Tahiti Iti - "Tahiti Małą", jej najwyższym szczytem jest góra Orohena, zaś sąsiednia wyspa to Moorea... Niestety, książki są dla mnie jedynym źródłem poznania, bo sam nigdy nie miałem sposobności wypuścić się w tak daleką podróż, chociaż o niej marzyłem. Poznawałem z nich nie tylko geografię, ale także historię i kulturę, i życie na wyspach - wszystko, co za godne ukazania uznali podróżnicy. Oczywiście to ledwie wycinki i obrazy "czyimiś oczami", ale zawsze pobudzały także moją wyobraźnię. Przynajmniej w niej mogłem swobodnie odbywać tak dalekie wędrówki! Ja w ogóle wychowywałem się na książkach, zawsze dużo czytałem i są one moim skarbem po dziś dzień.

I takie "książkowe podróże: wciąż sprawiają mi ogromną przyjemność.  I  teraz z przyjemnością wędruję sobie przez calutki Pacyfik w towarzystwie Maui Tiki-Tiki, figlarnego, może nieco tajemniczego i dzikiego pół-boga, o którym wspomnienia - w formie mitów i legend - zachowały się na niezliczonych wyspach tego ogromnego oceanu. "Żegluję" sobie przez przestrzeń i czas - od Nowej Zelandii po brzegi Ameryki i Hawaje. Także w głąb ziemi, do mitycznej krainy Avaiki / Havaiki, "matecznika" Polinezyjczyków. Nie jest to pierwsza moja taka podróż w kulturę i mitologię polinezyjską, ale pierwsze tak naprawdę głębokie poznanie jednego konkretnego bohatera tej mitologii. A to wszystko na kartach znakomitej książki "Maui, półbóg oceanów - legendy polinezyjskie", której autorem jest William Drake Westervelt (1849 - 1939), znakomity badacz kultury polinezyjskiej. Właśnie ukazała się on po polsku nakładem poznańskiego wydawnictwa Replika. 

Jest to podróż nadzwyczaj dla mnie przyjemna, bardzo egzotyczna pod każdym względem. Polinezja bowiem jest odległa i geograficznie, i kulturowo. To zupełnie inne wierzenia, odmienna mitologia i sposób postrzegania świata. Jest to także kompletnie inna narracja, i autor musiał z pewnością wykonać ogromną pracę, by dostosować polinezyjskie opowieści  do naszej europejskiej percepcji.

 

Gdy w tytule, bądź też - jak w tym przypadku - podtytule - mamy słowo "legendy", spodziewamy się mniej lub bardziej "standardowego" zestawu konkretnych opowieści: jedna legenda, druga, trzecia, czwarta, itd. Zazwyczaj mamy bowiem do czynienia ze zbiorami, swoistą antologią. A także z dość ścisłym podziałem na literaturę popularno-naukową i literaturę piękną, gdzie w tej pierwszej kategorii mieści się m.in. etnografia, a w tej drugiej legendy i baśnie, którymi ta etnografia się zajmuje - najczęściej w wersji surowej, ludowej, jak najbardziej pierwotnej. William Drake Westervelt miał jednak zupełnie inne podejście, poszedł zupełnie inną, specyficzną drogą.

Jego książka - druga, jaka ukazała się na rynku polskim po wydanej w ubiegłym roku, równie znakomitej "Mitologii hawajskiej" - jest swoistą "biografię" Maui, bo jest to opowieść o jego życiu i czynach. Nawet jeśli "biografię" się zazwyczaj pisze historycznym postaciom. A Maui w gruncie rzeczy nie wiemy, czy jest tylko wytworem wyobraźni Polinezyjczyków, czy też kiedyś, w bardzo dawnych czasach, istniał wśród nich człowiek, który "stał się legendą", stał się z biegiem czasu pół-bogiem, obrastając - wraz z szerzeniem się opowieści o nim - w coraz niezwyklejsze cechy i czyny, jak to często się zdarza postaciom "nieszablonowym", które ludzka wyobraźnia wynosi do rangi herosów, nadludzi. Sam jestem bardzo ciekaw tego, czy legendarny Maui mógł istnieć naprawdę, czy był człowiek, wokół którego narosły te opowieści. Chyba nie można ani potwierdzić, ani zaprzeczyć, a tylko badać folklor i cieszyć się bajędami o nim.  

Lecz wracając do książki i specyficznego sposobu ujęcia tematu przez Westervelta. Sam mam "wgrane" w siebie pewne stereotypy, jak chodzi o podział literatury na gatunki i w sumie spodziewałem się może klasycznego "zbiorku legend", a tu... Autor łączy jedno z drugim, splata rzetelną wiedzę naukową z mniejszymi bądź większymi fragmentami oryginalnych legend, w formie opowieści z fabułą i dialogami. Miał to szczęście, że w jego czasach wiele opowieści było wciąż zachowanych i żywych, bo wciąż kultura opierała się na tradycjach i żywym słowie, na przekazie ustnym - miał więc ogromne możliwości zbierania i analizowania materiałów źródłowych. Nie brakło też, Bogu dzięki, pasjonatów, którzy podczas swych podróży spisywali ludowe podania, wydawali książki. Bez ich ogromnej pasji, pracy i wiedzy nie powstałaby i ta książka Westervelta, bo nawet w naszych czasach niezwykle trudno jest przewędrować całą Polinezję - niewyobrażalną ilość wysp i archipelagów, niemal cały ocean!  Polinezja, i kultura polinezyjska, obejmują łącznie blisko... 50 milinów kilometrów kwadratowych  Pacyfiku! Próba badania i ujęcia w formie opracowania takiego ogromu wydaje się wręcz "mission impossible"! A jednak cały ten obszar interesował Westervelta. I nawet jeśli nie wszędzie dotarł on osobiście, to jednak wykonał doprawdy imponującą pracę, opartą na wielu, wielu latach badań, na wielu podróżyach i wielu książkach. 

Gdy sięgnie się po tą książkę z nastawieniem na to, że jest to po prostu zbiór egzotycznych legend, mitów... można się zdziwić. Rozczarować? Być może, jeśli się jest zasklepionym w stereotypowym podejściu. Ja się do zasklepionych chyba nie zaliczam, bowiem nie rozczarowałem się. ;) W jedynym momencie czuję, że trzymam w rękach opracowanie popularno-naukowe, pełne faktów i analiz, a zaraz potem porywa mnie fabuła kolejnej opowieści. Chociaż patrząc całościowo, jest to książka z tej pierwszej kategorii. Jest na pewno inaczej. Bo legenda, jak każda inna opowieść winna mieć początek, rozwinięcie i zakończenie - ale nie w tej książce, bo tu legenda jest wpleciona w coś zupełnie innego - w... szeroką opowieść etnografa, badacza. Och, autor musiał być niewątpliwie także wspaniałym gawędziarzem, by stworzyć tak wspaniałe dzieło! Nawet bowiem ta treść popularno-naukowa jest porywającą i fascynującą opowieścią! Westervelt wspaniale wędrował, pisząc tą książkę, pomiędzy wiedzą a baśnią, jakby pomiędzy dwoma światami, mniej czy bardziej przenikającym się. 

Autor stworzył w ten sposób fenomenalny "koktajl", dzięki któremu także nie-Polinezyjczyk może "posmakować" Polinezji, "wejść w klimat" opowieści i zrozumieć wiele z polinezyjskiej kultury. Na jej kartach znaleźć można naprawdę ogrom wiedzy, lecz zaserwowanej w taki sposób, że można ją z łatwością i przyjemnością chłonąć - i puszczę teraz wodze swej fantazji - sącząc kokosowego drinka gdzieś pod palmą na hawajskiej plaży. Świetnie mnie też przenosi w wyobraźni na tą odległą od naszej chłodnej i chmurnej Polski Polinezję. 

"Czary" Westervelta działają! :) 

Przede wszystkim Maui przestaje być dla mnie tylko wędrowcem przemierzającym ocean, który wyłowił z otchłani Nową Zelandię i okiełznał słońce. Mniej więcej tyle o nim wcześniej wiedziałem. No, może "trochę" więcej, ale wciąż jednak niewiele. ;) Teraz dowiedziałem się naprawdę bardzo, bardzo dużo - a wiedza to zawsze bogactwo największe. Zyskałem pełniejszy obraz tej fascynującej, niezwykle barwnej i ciekawej, postaci. Stał się Maui dla mnie jakby bardziej "człowiekiem z krwi i kości", realnym. Musicie bowiem wiedzieć, że nawet bogowie Polinezji nie są duchami, jak w naszej kuturze, lecz przybierają solidną, materialną formę - są bliżsi ludziom, jakby... stworzeni na obraz i podobieństwo człowieka (zupełnie odwrotnie, niż np. w chrześcijaństwie) i wchodzący z ludźmi w realne relacje. 

Maui jest dziki - co pasuje idealnie do polinezyjskich "kręgów boskich", ich panteonu ;) - "zdrowo narwany", szalony. Zdaje się nie mieć sobie równych w płataniu różnych figli. Lubi "poswawolić na całego" - czym nieraz wkurza innych, bywa "istnym utrapieniem".  Nosi go po całym wielkim oceanie - bodaj na każdym zamieszkanym przez ludzi archipelagu - zachowały się jakieś wspomnienia o nim. Być może legendy o nim krążyły wśród Polinezyjczyków, nim jeszcze podbili ocean, i rozprzestrzeniły się wraz z nimi, z ich kulturą. Polinezyjczycy wierzą, że pochodzą z Havaiki - mitycznej, podziemnej krainy bogów, od której np. Hawaje biorą swą nazwę, niejako na jej pamiątką. Autor wskazuje jednak na inne ich pochodzenie, jakoby mieli żyć pierwotnie na wybrzeżu Indii, co było dla mnie - przyznam - niemałym zaskoczeniem, bo jakoś nigdy się nad ich pochodzeniem nie zastanawiałem. Jednak zaznaczyć trzeba, że od wydania tej książki, chociaż na naszym rynku jest nowa, minęło ponad 100 lat (oryginalne wydanie - 1910 rok), nauka jest obecnie niepomiernie bardziej rozwinięta, i wskazuje na pochodzenie Polinezyjczyków z Tajwanu i / bądź południowych Chin kontynentalnych. 

Oczywiście dla tych opowieści nie ma to wielkiego znaczenia skąd Polinezyjczycy się wywodzą, i autor też się na tym nie skupia. Pewnym się jednak zdaje, że te legendy musiały się tworzyć już wówczas, gdy ruszali na podbój Pacyfiku, 4 - 5 tysięcy lat temu. Czytając książkę czułem więc, jakbym dotykał artefaktów bardzo starożytnej kultury, czegoś bardzo szacownego a nawet na swój sposób... świętego. I pewnie takie właśnie - święte - były te opowieści dla Polinezyjczyków, były fundamentem ich świata, ich cywilizacji, ich wierzeń. Gdy się nad tym głębiej zastanowić, to... popełniono błąd przy tej publikacji. Podtytuł jej nie powinien bowiem brzmieć "legendy polinezyjskie", lecz "mity polinezyjskie" - mity bowiem są czymś znacznie znaczniejszym, niż legendy, mają charakter religijny, dotykają czyjegoś "sacrum", rzeczy najświętszych. Książka taka, jak ta, to właściwie coś więcej, niż tylko opowieści i komentarze badacza - to wrota do czyjejś świątyni! Słowo "mit" ma większe znaczenie, ma większą moc, niż sowo "legenda" - jest jak tabliczka przy wejściu do kościoła z przypomnieniem, by zachowywać się w nim odpowiednio, z szacunkiem do miejsca i ludzi. Dokładnie tak jest z mitologią - ona wymaga szacunku!

Czytając tą książkę tak naprawdę jakby dotyka się polinezyjskiej duszy. I tu wielki szacunek dla autora, że tak wspaniale potrafił się w tą polinezyjską duszę zagłębić, uszanować ją i zrozumieć - a przecież sam nie był Polinezyjczykiem, lecz białym Amerykaninem z Hawajów - i, co więcej, otworzyć ją przed nami, uczynić zrozumiała i wspaniałą także dla nas. Dla mnie dokładnie stała się ta książka wrotami świątyni - polinezyjskiej świątyni. Chociaż tu "sacrum" zmieszane jest dokładnie i znakomicie z szaloną przygodą - tak szaloną, jak szalonym i nieobliczalnym był Maui. Nie zabrakło w niej także pięknych opisów Polinezji, miejsc szczególnie związanych z Maui, czy jego matką Hiną - boginią księżyca. I tu Westervelt się koncentruje na Hawajach, które - jak z wyraźną dumą podkreśla - chociaż Maui wędrował po całym oceanie, były jego domem, jego ojczyzną. Chociaż osadnictwo polinezyjskie na Hawajach jest dość późne - od IV wieku naszej ery, a opowieści o Maui zdają się być - jak już wspomniałem - znacznie starsze. 

W każdym razie na Hawajach miał być dom Maui - co interesujące miała to być... prosta, mała chatynka z trawy! W ogóle polinezyjskie siedziby bogów... No, nijak nie przypominają greckiego Olimpu> Ot, matka Maui, Hina, miała żyć - nieco godniej może i wygodniej niż syn - w jaskini skrytej za wodospadem. Zaskakująca była dla mnie ta prostota życia polinezyjskich bogów, którzy mieli moc czynić wielkie cuda, dokonywać zadziwiających czynów, a żyli tak skromnie. Chociaż książka jest istnym "rajdem" po morzach i wyspach, to jednak wybrzmiewa w niej silnie: "Zapraszamy na Hawaje, do domu wielkiego Maui!" Nie dziwię się temu wcale, były bowiem Hawaje także domem autora książki. Wspaniałej książki, która była dla mnie naprawdę magiczną podróżą!