O raku z Morzycka i o znaczeniu legend

Czy człowiekowi 50-letniemu wypada czytać "dziecinne" książki? Może się komuś wydawać, że taki stary pryk to powinien czytać tylko poważną, "dorosłą" literaturę. Ja jednak lubię "podziecinnieć". Wśród moich ulubionych książek w czasach gdy miałem "-naście" lat była kultowa seria przygód Pana Samochodzika, autorstwa Zbigniewa Nienackiego (potem, niestety, ciągnięta dla kasy przez innych autorów, czego nie uznaję!). Dzięki niemu poznawałem po kawałku Polskę (i trochę Europę, bo bohater wyjeżdżał do Francji i Czechosłowacji)  i historię - chociaż zmieszane były tu prawda z fikcją, wiele miejsc i zdarzeń było fikcyjnych. Ale dlaczego tu o tym wspominam? Bowiem autor wplatał w swoje powieści także elementy zaczerpnięte z miejscowych legend, bądź też scenariusz budował na wzór legendy. Z wielu powodów lubię wracać do tych książek - nawet jeśli są "dziecinne" i "naiwne"...

Tym razem wróciłem sobie do książki "Pan Samochodzik i Księga Strachów". Autor zabiera w niej czytelnika do fikcyjnej miejscowości Jasień na obszarze Pojezierza Myśliborskiego, nad Odrą. Poszukiwania pamiętnika hitlerowskiego zbrodniarza dostarczały nam, czytelnikom - nienackofanom, wiele emocji, ale... książki Nienackiego zawsze służyły czemuś więcej, i tu tematem była tak naprawdę problematyka hitlerowskiej przeszłości Niemców, z których wielu próbowało się po wojnie "wybielić", a także odzyskania ziem nad Odrą przez Polskę, ich powrotu do macierzy. Nienackiemu często zarzuca się komunistyczną przeszłość - że był w PZPR i ORMO, oraz że był "kontaktem operacyjnym" SB. Cóż, to wszystko prawda. Ale był też i polskim patriotą, i rozbudzał w nas - swoich czytelnikach - miłość do Ojczyzny.

Jak wspomniałem, korzystał z lokalnych legend, nawiązywał do nich mniej lub bardziej w każdej swojej książce, lub budował całość opowieści na wymyślonej przez siebie legendzie, chociaż opartej na klasycznych wzorcach. Akurat w tej książce piękna regionalna legenda z Pojezierza Myśliborskiego została zacytowana wprost i nawet dość obszernie. Związana jest ona z Moryniem  miasteczkiem uchodzącym za "perłę" Pojezierza Myśliborskiego.

"W najbliższym sąsiedztwie miasteczka rozlewa się głęboko największe w tej okolicy jezioro Morzycko. Ta głębia działała zawsze na wyobraźnię ludzką. Stąd  zapewne powstały liczne legendy o potworach zamieszkujących na dnie jeziora, a między innymi legenda o wielkim raku. Podobno w księżycową noc z wieży starej bazyliki w Moryniu można dostrzec wędrującego po dnie raka potwornej wielkości, długiego na kilkanaście metrów, ze szczypcami wielkimi jak ramiona buldożera. 

Przed wieloma wiekami na górzystym półwyspie wrzynającym się w Morzycko znajdował się słowiański gród obronny, a na miejscu dzisiejszego Morynia rozciągała się wioska rybacka i stała świątynia Światowida. Nie były to spokojne tereny, słowiańskich gospodarzy tych ziem nieustannie atakowały nadciągające znad pobliskiej Odry oddziały niemieckich najeźdźców. W krytycznych dla Słowian chwilach - jak mówi legenda - posąg Światowida w chramie moryńskim wzywał na pomoc ogromnego raka z jeziora. Posłuszny wezwaniu bożka rak wypełzał z głębiny i w swym grubym pancerzu uderzał na zakutych w stal rycerzy niemieckich, siejąc popłoch i spustoszenie."

Widać wyraźnie, że Nienacki chciał osiągnąć coś więcej, niż tylko oczarowanie piękną legendą. W drugiej części mocno podkreśla tożsamość mieszkańców tych ziem, tak długo w czasach późniejszych pozostających we władaniu Niemiec - że byli to Słowianie, że stał tu posąg słowiańskiego boga. Wskazuje, że był to Światowid - chociaż obecnie tego słynnego Światowida odstawia się już do lamusa, jako wymysł, interpretację zupełnie nowożytną, opartą o znalezisko "słupa ze Zbrucza" (dzisiejsza Ukraina). Badacze podkreślają, że nawet imię "Światowid" to wymysł - że Słowianie nigdy nie czcili takiego boga, nie ma żadnych przesłanek do tego. Ale ten Światowid tak wrósł w naszą świadomość, tożsamość, że... doprawdy trudno się go pozbyć. Ja sam, pisząc legendę o założeniu Gniezna, każę Lechowi najsampierw postawić na szczycie wzgórza posąg Światowida, więc... ;) 

Podkreślić trzeba, że tego Światowida badacze wyrzucili ze słowiańskiego Panteonu stosunkowo niedawno - chociaż nie potrafię teraz określić dokładniej kiedy zaczęli w niego powątpiewać. W każdym razie w czasach, gdy Nienacki pisał tą książkę, której pierwsze wydanie ukazało się w roku 1967, Światowid był wciąż wielce poważany. W tej przytoczonej przez pisarza legendzie jest on nie tyle bogiem, co symbolem i strażnikiem tożsamości słowiańskiej, polskości. W tamtym momencie nie minęło nawet ćwierć wieku od odzyskania tych ziem, a Nienacki chciał mocno podkreślić, że to my mieliśmy do nich wszelkie prawa. Legenda była do tego wspaniałym narzędziem. 

Nienacki docenił też siłę legendy do budowy i umacniania społeczeństwa lokalnego. W ogromnej części składało się ono w tamtych czasach z powojennych przesiedleńców z różnych, często odległych części Polski, oderwanych od korzeni i dopiero zakorzeniających się w nowym miejscu. Słowiańskie legendy tych "ziem odzyskanych" nie tylko dowodziły ich polskości, ale też pozwalały poczuć się nam na nich u siebie. Legendy są bowiem nie tylko cennym zabytkiem kultury, ale także częścią naszej tożsamości - tego, kim jesteśmy. Powinniśmy znać nasze legendy tak samo, jak naszą historię i mowę! Dla mnie to w sumie... patriotyczny obowiązek, przynajmniej jak chodzi o te legendy dla kraju i narodu najważniejsze. 

Czy dzięki Nienackiemu zafascynowałem się legendami? Nie. Dzięki niemu zafascynowałem się historią i Polską, pięknem kraju i jego regionów, a legendy zawsze były nieoderwalnie ich częścią. Głębsze zainteresowanie legendami i bajędami przyszło mi znacznie później. Nienacki już wówczas dawno nie żył. ;)  Ogólnie jako dorosły zacząłem też trochę inaczej patrzeć na te książki, odkrywać w nich nowe, wcześniej niezauważalne dla mnie "warstwy" i aspekty - znacznie więcej wiedząc i lepiej rozumiejąc autora. Bardzo dawno temu miałem okazję go spotkać osobiście - podczas targów książki w Poznaniu - ale wówczas byłem jeszcze bardzo, bardzo młody i... nieśmiały, i wszystko na co się odważyłem, to podejście po dedykację na książce. Obecnie miałbym i odwagę, i na pewno wiele tematów do porozmawiania - jak np. właśnie nasze prastare legendy i sposób ich wykorzystania w literaturze ogólnie a jego książkach szczególnie.