Często podkreślam, że jestem Gnieźnianinem. I to takim "z krwi i kości". Jestem miłośnikiem naszych gnieźnieńskich legend. I chyba mogę się - choć może dość nieskromnie - określić ich znawcą, skoro znam nie jedną, nie dwie, nie pięć nawet, ale około... dwudziestu, jak ostatnio policzyłem. Całkiem sporo, czyż nie? :) Jednak oczywiście ta najważniejsza - także dla mnie osobiście - to ta najbardziej znana...
To Lech, znajdujący gniado Orła Białego w konarach dębu rosnącego na wyniosłym wzgórzu, które z czasem miało zyskać jego miano. To najważniejsza legenda nie tylko Gniezna, ale i całej Polski - Lech zakładający swój gród, biorący w posiadanie okoliczne ziemie, w sposób symboliczny zakłada w niej bowiem także całą naszą ojczyznę - założenie Gniezna to także tak naprawdę założenie Polski, czy może praPolski, jak to ostatnio fajnie określili nasi gnieźnieńscy muzealnicy. Przynajmniej w legendzie dzieje miasta i kraju zlewają się całkowicie w jedno.
To opowieść ze starych polskich kronik - piękna i wzniosła. Jednak czegoś tam mi bardzo brakowało - chociaż długo zupełnie nie byłem świadomy czego. Ot, Lech przybywa, widzi wspaniałego orła, widzi piękny kraj wokół i postanawia tu zostać, pobudować gród. I co? To wszystko? Owszem, to bardzo wiele, ale brakowało mi w tym jakiejś mistyki, ducha, jakiejś głębi. Uświadomiłem to sobie, gdy zacząłem się zagłębiać w "świat ducha" naszych przodków, w ich wierzenia.
Otóż to! Brakuje w tym przekazie z dawnych kronik jakichkolwiek nawiązań do "świata ducha", do religii! A przecież nie byliśmy duchową i kulturową "pustynią", nie byliśmy pozbawieni wiary! A to wygląda tak, jakby w tak ważnym akcie, jak założenie grodu i księstwa, religia nie odgrywała żadnego znaczenia. Dlaczego tak jest w tej legendzie? Aby to zrozumieć, trzeba sobie przypomnieć kto spisywał nasze wczesne kroniki. A byli to... duchowni katoliccy, mnisi! Na zlecenie władców spisywali oni nasze "dzieje bajeczne" - nie jako piękne bajędy, lecz "legitymację" władców, ich praw do tronu. Do tego legitymizowania dawna religia wcale nie była potrzebna - a już tym bardziej "nie leżała" pobożnym, katolickim mnichom!
Oni właśnie wpoili nam stopniowo przekonanie, że to "chrzest Polski" nas tak naprawdę stworzył, że to w roku 966 - chociaż trzeba podkreślić, że na ten rok określono moment chrztu Mieszka I tylko jako prawdopodobny . możliwy, bo żadna kronika czy inny dokument go nie poświadczają - "zaczęła się Polska". Nie, nie zaczęła się! Weszła tylko w nowy etap swych dziejów; w nowy etap rozwoju, do którego narzędziem - i tylko narzędziem! - była nowa wiara, pozwalająca ujednolicić kraj, zatrzeć różnice plemienne (także te w wierze, bo wiara słowiańska nie była jednolita!) i umocnić władcę, zwiększyć jego wpływy, i to radykalnie! Trzeba zauważyć, że ów rok 966 był poniekąd... jeśli nie końcem, to początkiem końca. Niósł zagładę naszemu słowiańskiemu światu - dawnym wierzeniom, kulturze. Chrzest Mieszka I otworzył szereg nowych możliwości, ale... słowiańskość została skazana! Kościół katolicki zyskał taką władzę i wpływy, że sprawił, że uwierzyliśmy, że to on nas stworzył, że chociaż istnieli nasi pogańscy przodkowie i jakieś zalążki, to dopiero... wiara katolicka powołała nas do życia! Jestem chrześcijaninem, ale na to mnie tylko pusty śmiech ogarnia! NIE!
Bardzo szanuję naszych dawnych kronikarzy! To na pewno byli zacni i sumienni ludzie, Tyle, że - no cóż! - strasznie ograniczeni swą katolicką wiarą. Myślę, że legendy, jakie znamy, nie od nich pochodzą, nie zostały przez nich zmyślone, że są o wiele starsze i zostały im opowiedziane, że spisali oryginalny przekaz ustny. Tyle, że uczynili to po swojemu. I - być może nawet w dobrej wierze - "wyprali go" z praktycznie wszystkiego, co pogańskie, zostawiając pogaństwa tyle tylko, ile było bezwzględnie konieczne dla przekazu. Myslę, że pierwotnie te przekazy o praPolsce były znacznie bardziej "nasączone" duchowością - tylko, że niechrześcijańską - obrzędami, rytuałami. Dlatego gdy ja się za te opowieści biorę, opowiadam je jednak zupełnie inaczej. Nie wracając do pogaństwa, jednak je w nich przywracam, ożywiam. Moje wersje tych starych bajęd są znacznie bogatsze duchowo, nawet nieco mistyczne - nie tylko tam, gdzie jest pogaństwo, ale także tam, gdzie pojawia się chrześcijaństwo.
Wracając zaś do Lecha... Postawiłem sobie pytanie: kim był Lech? Zakładając, że naprawdę był, czy raczej mógł być - w co ja osobiście wierzę. Był na pewno znakomitym wodzem, kniaziem. Chociaż jego władztwo nie rozciągało się z pewnością zbyt daleko od Gniezna. ;) Miał "mir" wśród wojów i ludu, ale także potrafił sobie podporządkować ludność tubylczą - bo przecież nie trafił na pustkowie, lecz na ziemie dość gęsto zamieszkałe! Być może dokonał tu krwawego podboju - Słowianie bowiem wcale nie byli tacy spokojni i pokojowi, jak to widział na przykład Kraszewski. ;)
Wolę go jednak widzieć jako dobrego i łagodnego, który potrafił sobie podporządkować tubylców i zyskać sobie i u nich "mir" jako dobry władca. :) Wahałem się mocno, jak opowiedzieć tą historię - krwawo, czy łagodnie. Bo nie wiadomo, jak było naprawdę. wybrałem łagodność, bo... jest mi ona "wedle serca". Cóż, mam może podobnie romantyczną naturę, jak nasz Mistrz Literatury. ;) W każdym razie mój Lech podbija swe ziemie i lud samym swoim dostojeństwem, emanującą z niego mocą i godnością wielkiego kniazia. :) Oczami wyobraźni zobaczyłem - i tak opisałem w swojej bajędzie - starego wodza, który dobrowolnie zdaje władzę nadciągającemu z puszczy obcemu, Lechowi. Może dlatego, że... Lech i u mnie ma "mir", szacunek i miłość "synowską" w stopniu bardzo, bardzo znacznym. :)
Boleję nad tym, że niewiele się nam z tego Lecha w sumie zachowało.... Może w czasach naszych zacnych dziejopisów już wiele zostało po prostu zapomniane? Trzeba pamiętać, że o Lechu nie wspomina nasz pierwszy kronikarz, Gall Anonim. Pojawia się ona dopiero na przełomie XIII i XIV wieku, na kartach Kroniki Wielkopolskiej. Czy Gall Anonim jej nie znał, a może z jakichś przyczyn nie była dla niego istotna? Fakt, że pojawia się na kartach dość późno nie przekreśla dla mnie jakiejś jej wiarygodności - wierzę, że to podanie jest naprawdę o cale wieki starsze, niż pierwszy jego zapis. Chociaż może tu także rolę odgrywa najbardziej moja słowiańska dusza i romantyczna natura bajarza. ;) Jednak z pewnością wiele, bardzo wiele mogło zostać do tego czasu zapomniane. Niestety. Wiemy tylko, że miał brata Czecha (o żadnym tam Rusie wówczas nie było mowy!) i że według kronikarza przybył z Panonii - starożytnej krainy na południe od Polski, której znaczna częśc leży na terenie dzisiejszych Węgier, obejmuje także kraje byłej Jugosławii. I literalnie NICWIĘCEJ!
Przykre, bo jako miłośnik historii chciałbym móc mieć większą pewność co do istnienia Lecha, jak też i znać znacznie więcej faktów o nim i jego życiu. Z drugiej jednak strony... świetnie się to składa! Bo skoro nie znam i nie mogę poznać faktów, dało to ogromne "pole do popisu" mojej wyobraźni. I mogłem tego naszego Lecha... jakby stworzyć całkowicie na nowo, po swojemu, według własnych wyobrażeń - pozostając jednak wiernym legendzie. Kreacja! Jednak z ogromnym szacunkiem do tradycji, do oryginalnego przekazu. Stworzyłem tego Lecha po swojemu, "według swego serca" - a przy tym ogromnie się z nim zaprzyjaźnilem i pokochałem, ukształtowała się między mną a nim głęboka, naprawdę głęboka więź, i... chyba o to właśnie chodzi, także w legendzie - o poczucie więzi, o związanie się z naszymi polskimi korzeniami. Czyż nie?
Szukając "u korzeni", i własnej relacji z Lechem i naszymi przodkami, mocno poczułem jednak ten istotny fakt z naszych dziejów, że... byliśmy poganami! Od razu muszę wyjaśnić, że gdy piszę "poganie", jestem w pełni świadomy, że to... pogardliwy termin, jakim operowali duchowni katoliccy, by zohydzać niechrześcijańskie systemy kulturowo - wierzeniowe i praktyki religijne. Słowo "poganin" pochodzi od łacińskiego "paganus", czyli... "wieśniak" - człowiek prymitywny, nieokrzesany, głupi... I mam problem, bo ja - chrześcijanin - pogan wcale za takich nie mam! Nie czuję się lepszy, nie postrzegam ich jako gorszych. Przeciwnie - szanuje ich i lubię, i ciekawią mnie. Szanuję ogromnie naszych pogańskich przodków i ich wierzenia, i bardzo chcę je poznać, i bardzo staram się je poznawać i rozumieć. :)
W każdym razie kimkolwiek był Lech, był on ponad wszelką wątpliwość autentycznym poganinem. Pierwsze ślady chrześcijaństwa na naszych ziemiach są starsze, niż ten rok 966, ale nie o tak wiele. Być może jakimś z tych "pierwszych śladow" można doszukiwać sie w legendzie o postrzyżynach u Piasta - owi tajemniczy wędrowcy, którzy postrzygli jego syna, byli chrześcijanami, być może misjonarzami iryjskimi. Ale Lech był z pewnością poganinem i tak go własnie postrzegam. Cóż uczyniłby wielki pogański wódz, który poszukiwał miejsca dla swego ludu i znalazł je w tak cudowny sposób, być może słuchając się wieszczów? Jestem głęboko przekonany o tym, że nim by zaczął stawiać gród i budować swe państwo, najpierw by kazał odprawić święte obrzędy, wróżby czynić i... postawić ołtarz swemu bogu / bogom! Nie wierzę, ny Lech tego nie uczynił!
Moja opowieść o naszym praojcu Lechu i początkach praPolski jest bardzo mistyczna i... pogańska. Mój Lech z kraju swego ojca ciągnie niezwykły dar od niego - święty słup Światowida. Nawet jeśli wiem, że "Światowid" to wymysł XIX wieku, że tak nazwano bożka / bożków wyobrażanego przez "Słup ze Zbrucza". Jednak jest ten Światowid tak mocno zakorzeniony w naszej świadomości, że postanowiłem tego nie zmieniać. ;) Idzie też do swojej "ziemi obiecanej" wiedziony wróżbami, wskazówkami od bogów. I im składa cześć i dzięki, gdy wreszcie na niej staje. Na wzgórzu, na którym znalazł orle gniazdo na drzewie - konkretnie na dębie, który był dla Słowian drzewem świętym, mistycznym - najsampierw stawia posąg Światowida, i oddaje mu pokłon.
Może się to komuś podobać lub nie, ale jeśli opowiadam o prapoczątkach Polski, to... musi być to opowieść bardzo pogańska! Jak i w naszych dziejach, na chrześcijańskie wątki jest jeszcze czas - one pojawiają się później, w stosownym momencie. ;) Mój Lech jest... prawym poganinem, jak i cały jego lud. :) I nie wstydzę się tego, jak i nie wstydzę się naszych pogańskich korzeni, naszych pogańskich przodków. Bo nie ma żadnych powodów, by się tej naszej przeszłości wstydzić! Przeciwnie - powinniśmy być jej świadomi, szanować ją i zgłębiać, poznawać. To nie znaczy przyjmować tą wiarę, próbować do niej powrócić - ale czuć, rozumieć i szanować. To dla mnie bardzo ważne.
Nie wracam do pogaństwa! W kolejnych swych legendach pokazuję też późniejsze przemiany - odejście od wiary przodków do wiary nowej, chrześcijańskiej - z równym zaangażowaniem duchowym, mistycznym! Chciałbym, by moi odbiorcy zaciekawili się światem naszych przodków, ale stawiam ich też przed pytaniami: co zyskaliśmy a co straciliśmy wraz ze "chrztem Polski"? Co przyniosły przemiany zapoczątkowane chrztem Mieszka? Czy przyjęcie chrześcijaństwa było koniecznością dla dalszego rozwoju państwa, do przejścia od praPolski do Polski? Czy Mieszko uczynił dobrze porzucając starą "wiarę ojców", czy też żal jednak starego, i że mógł zbudować silne państwo na fundamencie wiary pogańskiej, starych tradycji i wierzeń? Uważam, że to bardzo ciekawe pytania, które warto stawiać i poddać refleksji, głębokim rozważaniom - chociaż w znacznej mierze mogą to być tylko pewne "gdybania". ;)
Tak naprawdę to cały czas te moje trzy kluczowe pytania, o których już wspominałem:
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz